Breytenbach

Laurens van Krevelen
Inleiding bij de opening van de tentoonstelling
‘Raakruimtes’ van Breyten Breytenbach.
AkkuH / De Creatieve Fabriek, Hengelo 14 juni 2009

Als u straks de schilderijen en tekeningen van Breyten Breytenbach gaat bekijken, en zijn gedichten op sokkels en banieren zult lezen, dan betreedt u een wonderbaarlijke wereld. Het is de oogst van zijn artistieke avontuur in tientallen jaren. Breytens wereld, zoals hij die oproept in zijn plastische werk, in zijn gedichten, zijn verhalen en essays, is een bijzonder verrassende werkelijkheid, een andere werkelijkheid dan de alledaagse wereld, het is de werkelijkheid van dromen, van de verbeelding, van de humor en de satire; maar tegelijk is het een heel herkenbare werkelijkheid die je onmiddellijk weet aan te aanspreken: het gaat daarin om liefde en passie, om de schoonheid van de natuur, ook om woede over sociaal onrecht, om verontwaardiging over machtsmisbruik en diepe ontzetting om wat het leven bedreigt. Het werk van Breyten, zowel zijn schitterende literaire werk als zijn oogverblindende plastische werk, is niet alleen maar uniek en mooi, het neemt ook stelling ten opzichte van de essentiële vragen van het menselijk bestaan en van de onrustbarende situatie waarin de wereld nu verkeert.
    Breyten, de dichter-schilder of schilder-dichter, is een dubbeltalent, of beter een meervoudig talent. Hij werd in 1995 ervoor bekroond met de prestigieuze Jacob van Looijprijs, de belangrijke onderscheiding voor het dubbeltalent, die ook is toegekend aan kunstenaars als Lucebert en Armando. Zelf heeft Breyten altijd de wezenlijke eenheid van zijn artistieke activiteiten en experimenten benadrukt, de eenheid van schilderen en schrijven, maar de critici lijken de samenhang van zijn werk daarvan meestal te miskennen, en reduceren het vaak ten onrechte tot volkomen los van elkaar staande creatieve uitingen. Het ‘Raakruimtes’-festival hier in Hengelo toont Breytens buitengewone artistieke prestaties gelukkig in hun onverbrekelijke samenhang. U wordt dan ook uitgenodigd om van Breytens verrassende beelden in zijn gedichten onbevangen over te springen naar de poëzie van zijn schilderijen: ze vormen samen één doorlopend verhaal.
Breyten is in zijn werken nadrukkelijk aanwezig: in zelfportretten, in spiegelbeelden, achter maskers, vermomd als engel of duivel, als profeet of clown, als wijze of dwaas. Door zichzelf te onthullen en te ontleden, maakt hij ons iets zichtbaar van het menselijk lot. Zo ontstaan ook zijn dramatische landschappen, als projecties van het innerlijke beleven van de buitenwereld. Hij beschreef zelf eens hoe dat gaat: ‘Het is als bij mediteren: laat [de gezichten] komen en gaan uit eigen vrije list terwijl je doorgaat met het zoeken naar het oorspronkelijke gezicht. … Elk schilderij, elke tekening of elk gedicht is een landschap. Of een “geestschap”. Het vormt een locatie en een situatie zoals ook een landschap dat doet. Misschien is het begrip “landschap”zelfs wel een projectie van opgedane ervaring. “Zien” wij het landschap niet bewust of onbewust als een bepaalde, zelfs begrensde ervaring? Net als een schilderij? Elk is tevens een portret doordat het de combinatie van het vertrouwde met het niet-vertrouwde portretteert die wij ook aantreffen als wij naar een gezicht kijken. In een gezicht brengen de ogen, de neus, de mond en de oren de onmiddellijk herkenbare vertrouwdheid tot stand, zij vormen zogezegd het houvast voor het oog, de politieke doctrine, datgene wat je het onbekende binnen kan leiden.’  Om de verbeeldingen ‘geestschappen’ te noemen is heel typerend voor Breyten’s werkwijze en visie. ‘Raakruimtes’ is een expositie van zulke geestschappen.
    Breyten’s plastische werk is figuratief, maar dat zegt niet zoveel over de essentie ervan. Het is eerder: bezield, het is droomachtig, magisch, betoverend; maar het is tegelijkertijd strijdvaardig, geëngageerd, ontmaskerend. Het vormt een voortdurend manifest over het leven en de wereld van nu. Het past dan ook niet goed binnen de geijkte indelingen, binnen de officiële stromingen van de moderne kunst. Het gaat zijn eigen weg. Breyten’s plastische expressie is voor een deel geënt op de traditie van de Europese schilderkunst, van Jeroen Bosch en Goya tot Gauguin en Picasso, de surrealisten niet te vergeten. Maar zijn werk heeft even sterke banden met de niet-Westerse artistieke tradities, die van de Afrikaanse tribale kunstuitingen en van de gesublimeerde esthetiek van China en Japan. Hij zei er ooit over: ‘Schilderen werd in het Chinees wu-sheng-shih genoemd, wat “stille poëzie” betekent. Poëzie, schilderen -- de een als verlengstuk van het andere, als metamorfose, als toevoeging. Woord-dingen en beeld-dingen volgen beide de verstilde bewegingen van het oog of de hand en vandaar van de geest.’
    Enkele bekende kunsthistorici hebben erop gewezen dat Breyten’s kunstenaarschap een excentrische plaats inneemt in de moderne Westerse kunst. Edouard Roditi, de grote Amerikaanse kunstkenner, schreef  dat bronnen van zijn werk ‘zowel bij de kunst van de Lage Landen als bij die van de Bantoe-wereld’ te vinden waren. Volgens Roditi was Breyten zich, juist door zijn verblijf in Europa, meer bewust geworden hoezeer hij ‘geobsedeerd [werd] door de herinneringen en de mythen van zijn geboorteland’. Een andere kunsthistoricus van naam, de Zuid-Afrikaanse Marilet Sienaert, merkte op dat het volstrekt zinloos is om Breytens werk in te delen bij een van de gangbare kunststromingen, omdat het volstrekt ‘anders’ is van strekking en van inhoud. Volgens haar is het subtiele scheppingsproces van Breyten het best te vergelijken met ‘de kunstuitingen van tribale gemeenschappen’, waar een volkomen menging van esthetiek en levenspatronen wordt nagestreefd. Juist daardoor weet hij de dialectische hoedanigheid van de werkelijkheid te betrappen. Dergelijke kunstuitingen, zegt Sienaert, zijn geen louter esthetische producten, maar ‘ze maken deel uit van het leven, zij verlenen er een visie op’. Ze zijn niet primair gericht op de uiterlijke esthetische vorm, maar tevens op wat ze aan inzicht kunnen geven aan de beschouwer, zoals ze zelf ook zijn voortgekomen uit Breytens visie op het bestaan.
    Breyten, die grote artistieke outsider, is vanuit zijn excentrische positie in staat om ons allen een wonderbaarlijk en onvergetelijk beeld te geven van het bestaan. Dames en heren, laat u dus verleiden door de meesterlijke schilderijen en tekeningen van Breyten Breytenbach; laat u meeslepen door zijn betoverende gedichten.